अवकाळी पावसामुळे रबी हंगामातील पिकांचे मोठे नुकसान 2025-26: शेतकऱ्यांसाठी नुकसान भरपाई, पीक विमा आणि पंचनाम्याची संपूर्ण माहिती crop loss compensation due to heavy rain Maharashtra राज्यात खरीप 2025 हंगामात मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाल्यानंतर शेतकऱ्यांची सर्व आशा रबी हंगामावर टिकून होती.
फळबागा आणि रबी पिकांमधून चांगले उत्पादन मिळेल आणि आर्थिक नुकसान काही प्रमाणात भरून निघेल, अशी अपेक्षा होती. मात्र अवकाळी पावसाने पुन्हा एकदा राज्यातील शेतीसमोर गंभीर संकट उभे केले आहे. या अचानक झालेल्या पावसामुळे अनेक जिल्ह्यांमध्ये उभ्या पिकांचे तसेच फळबागांचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान झालेले दिसत आहे.
अवकाळी पावसाचा कोणत्या भागांना सर्वाधिक फटका?
सध्याच्या स्थितीनुसार पूर्व विदर्भ, मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये अवकाळी पावसामुळे शेतीचे नुकसान झाले आहे. विशेषतः लातूर, यवतमाळचा काही भाग, वाशिम, धाराशिव, नाशिक, अहिल्यानगर, नंदुरबार, धुळे आणि सोलापूरच्या काही भागांमध्ये परिस्थिती गंभीर असल्याचे दिसून येत आहे. याशिवाय गोंदिया जिल्ह्यात अतिवृष्टी आणि गारपीट झाल्यामुळे नुकसानीची तीव्रता अधिक वाढली आहे.
या बदलत्या हवामानाचा परिणाम कोकण भागात देखील दिसून येत असून आंबा उत्पादनावर मोठा परिणाम झाल्याचे संकेत आहेत. त्यामुळे राज्यभरातील शेतकरी पुन्हा एकदा चिंतेत सापडले आहेत.
कोणत्या पिकांचे सर्वाधिक नुकसान झाले?
अवकाळी पावसामुळे रबी हंगामातील अनेक पिकांना फटका बसलेला आहे. त्यामध्ये प्रामुख्याने खालील पिकांचा समावेश होतो:
हरभरा
ज्वारी
गहू
द्राक्ष बागा
आंबा फळबाग
विशेषतः फळबागांमध्ये फुलोरा आणि उत्पादनावर थेट परिणाम झाल्यामुळे बागायतदार शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होत आहे.
रबी हंगाम 2025-26 पीक विमा क्लेम करता येणार का?
सध्या शेतकऱ्यांकडून सर्वाधिक विचारला जाणारा प्रश्न म्हणजे रबी हंगामातील नुकसानीसाठी पीक विमा क्लेम करता येईल का. महत्त्वाची बाब म्हणजे रबी हंगाम 2025-26 पीक विमा योजनेत वैयक्तिक क्लेमची तरतूद अद्याप समाविष्ट करण्यात आलेली नाही. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी वैयक्तिक क्लेम दाखल केला तरी तो थेट ग्राह्य धरला जाणार नाही.
तथापि, शेतकरी क्लेम करू शकतात, पण तो मुख्यतः पुरावा म्हणून उपयोगी ठरू शकतो. नुकसान भरपाई ही सरसकट उत्पादनावर म्हणजेच यील्ड बेसवर आधारित निश्चित केली जाणार आहे. याचा अर्थ असा की वैयक्तिक नुकसानीपेक्षा संपूर्ण क्षेत्राच्या सरासरी उत्पादनाच्या आधारे भरपाई दिली जाईल.
पंचनाम्याबाबत प्रशासनाचे महत्त्वाचे आदेश
राज्यातील विविध जिल्ह्यांमध्ये झालेल्या नुकसानीच्या पार्श्वभूमीवर जिल्हाधिकारी कार्यालयाच्या माध्यमातून पंचनामे करण्याचे आदेश देण्यात आलेले आहेत. स्थानिक प्रशासनाला तातडीने नुकसानग्रस्त भागांची पाहणी करून पंचनामे करण्याचे निर्देश दिले गेले आहेत.
लातूर जिल्ह्यात देखील स्थानिक पातळीवर झालेल्या नुकसानीचे पंचनामे करण्यासाठी जिल्हाधिकारी यांना सूचना देण्यात आल्या आहेत. अशाच प्रकारे इतर जिल्ह्यांमध्ये देखील लवकरच पंचनाम्याची प्रक्रिया सुरू होण्याची शक्यता आहे.
फळबाग धारक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची सूचना
जर तुम्ही फळबाग धारक शेतकरी असाल आणि तुमच्या बागेचे नुकसान झाले असेल, तर वैयक्तिक क्लेम करणे अत्यंत आवश्यक आहे. वैयक्तिक क्लेम केल्यानंतर फळबागांच्या नुकसानीसाठी नुकसान भरपाई मिळण्याची शक्यता असते. त्यामुळे वेळ न दवडता संबंधित कार्यालयात अर्ज करणे महत्त्वाचे आहे.
वैयक्तिक नुकसान झाल्यास काय करावे?
जर तुमच्या शेतातील पिकांचे नुकसान झाले असेल तर खालील गोष्टी तात्काळ करा:
आपल्या तलाठी कार्यालयाशी संपर्क साधा
शेतातील नुकसानीचा पंचनामा करून घ्या
आवश्यक कागदपत्रे तयार ठेवा
क्लेम दाखल करून पुरावा नोंदवा
जरी सध्या वैयक्तिक क्लेमचा थेट फायदा नसला तरी भविष्यातील नुकसान भरपाईसाठी तो महत्त्वाचा पुरावा ठरू शकतो.
प्रलंबित अनुदान आणि नुकसान भरपाईचा मुद्दा
खरीप 2025 मधील नुकसान भरपाई, रबी बियाण्यासाठी जाहीर केलेले अनुदान आणि जानेवारी ते मे दरम्यान गारपीटीमुळे नुकसान झालेल्या शेतकऱ्यांची मदत अद्याप अनेक ठिकाणी प्रलंबित आहे. त्यामुळे नवीन अवकाळी नुकसानीमुळे शेतकऱ्यांची आर्थिक परिस्थिती अधिक कठीण होत चालली आहे.
अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात मदतीची शक्यता
सध्या सुरू असलेल्या अर्थसंकल्पीय अधिवेशनात अवकाळी पावसामुळे झालेल्या नुकसानीबाबत मागणी होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. विविध स्तरावरून नुकसानग्रस्त शेतकऱ्यांना मदत देण्याची मागणी होत असून शासनाकडून दिलासा मिळेल का याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
निष्कर्ष: शेतकऱ्यांसाठी पुढील काळ अत्यंत महत्त्वाचा
एकंदरीत पाहता, आधी खरीप हंगामातील नुकसान आणि आता रबी हंगामातील अवकाळी पावसामुळे शेतकरी दुहेरी संकटात सापडले आहेत. उभ्या पिकांचे नुकसान, फळबागांवरील परिणाम आणि प्रलंबित अनुदान यामुळे आर्थिक ताण वाढत आहे. सध्या प्रशासनाने पंचनाम्याचे आदेश दिले असले तरी प्रत्यक्ष नुकसान भरपाई कधी मिळेल हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
या परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी त्वरित आपल्या नुकसानीची नोंद करणे, तलाठी कार्यालयाशी संपर्क साधणे आणि पंचनामा करून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. योग्य वेळी शासनाची मदत आणि नुकसान भरपाई मिळाल्यास नुकसानग्रस्त शेतकऱ्यांना मोठा दिलासा मिळू शकतो.